हाल ही में भारत में दो नए रामसर स्थल-उत्तर प्रदेश का पटना पक्षी अभयारण्य (एटा जिला) और गुजरात का छारी-ढांड (कच्छ) शामिल किए गए हैं।
भारत में 98 रामसर स्थल हैं (2 फरवरी 2026), जिन्हें जैव विविधता संरक्षण और सतत उपयोग के लिए अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त है। प्रवाल भित्तियों और मैंग्रोव सहित ये आर्द्रभूमि विविध प्रकार के पौधों और जीव-जंतुओं का समर्थन करती हैं, स्थानीय समुदायों को आवश्यक सेवाएं प्रदान करती हैं और जल शोधन एवं बाढ़ नियंत्रण जैसी महत्वपूर्ण सेवाएं उपलब्ध कराती हैं । ये संरक्षित क्षेत्र जैव विविधता से भरपूर महत्वपूर्ण पारिस्थितिकी तंत्र हैं।
|
बिंदु |
जानकारी |
|
स्थापना वर्ष |
2 फ़रवरी 1971 |
|
लागू होने की तिथि |
21 दिसंबर 1975 |
|
मुख्यालय |
ग्लैंड (Gland), स्विट्ज़रलैंड |
|
कुल सदस्य देश |
172 देश (2024 तक) |
|
भारत की सदस्यता |
1 फ़रवरी 1982 |
|
विश्व आर्द्रभूमि दिवस |
2 फ़रवरी |
|
रामसर सचिवालय का प्रशासनिक नियंत्रण |
इंटरनेशनल यूनियन फॉर कंजर्वेशन ऑफ नेचर (IUCN) |
|
बिंदु |
जानकारी |
|
भारत की सदस्यता |
1 फरवरी 1982 |
|
भारत में कुल रामसर स्थल (जनवरी 2024 तक) |
96 |
|
सबसे पहला रामसर स्थल (1981) |
चिल्का झील (ओडिशा) और केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान (राजस्थान) |
|
सबसे बड़ा रामसर स्थल |
सुंदरबन डेल्टा (पश्चिम बंगाल) |
|
सबसे छोटा रामसर स्थल |
रुद्रसागर झील (त्रिपुरा) |
|
2022 में सबसे ज्यादा जोड़े गए स्थल (11 स्थल) |
15 अगस्त 2022 को |
|
क्र.सं. |
रामसर साइट |
राज्य / UT |
वर्ष |
|
1 |
कोल्लेरू झील |
आंध्र प्रदेश |
2002 |
|
2 |
दीपोर बील |
असम |
2002 |
|
3 |
कंवर (कबर) ताल |
बिहार |
2020 |
|
4 |
नंदा झील |
गोवा |
2022 |
|
5 |
खिजाडिया WLS |
गुजरात |
2021 |
|
6 |
नलसरोवर BS |
गुजरात |
2012 |
|
7 |
थोल झील |
गुजरात |
2021 |
|
8 |
वधवाना आर्द्रभूमि |
गुजरात |
2021 |
|
9 |
भिंडावास WLS |
हरियाणा |
2021 |
|
10 |
सुल्तानपुर राष्ट्रीय उद्यान |
हरियाणा |
2021 |
|
11 |
चंद्र ताल |
हिमाचल प्रदेश |
2005 |
|
12 |
पोंग बांध झील |
हिमाचल प्रदेश |
2002 |
|
13 |
रेणुका झील |
हिमाचल प्रदेश |
2005 |
|
14 |
रंगनाथितु BS |
कर्नाटक |
2022 |
|
15 |
मगाडी केरे संरक्षण अभयारण्य |
कर्नाटक |
2024 |
|
16 |
अंकसमुद्र पक्षी संरक्षण रिजर्व |
कर्नाटक |
2024 |
|
17 |
अघनाशिनी मुहाना |
कर्नाटक |
2024 |
|
18 |
अष्टामुडी आर्द्रभूमि |
केरल |
2002 |
|
19 |
सस्थमकोट्टा झील |
केरल |
2002 |
|
20 |
वेम्बनाड-कोल (सबसे लंबी झील) |
केरल |
2005 |
|
21 |
भोज आर्द्रभूमि |
मध्य प्रदेश |
2002 |
|
22 |
साख्य सागर |
मध्य प्रदेश |
2022 |
|
23 |
सिरपुर आर्द्रभूमि |
मध्य प्रदेश |
2022 |
|
24 |
यशवंत सागर |
मध्य प्रदेश |
2022 |
|
25 |
लोनार झील (क्रेटर झील) |
महाराष्ट्र |
2020 |
|
26 |
नंदुर मधमेश्वर |
महाराष्ट्र |
2019 |
|
27 |
ठाणे क्रीक |
महाराष्ट्र |
2022 |
|
28 |
लोकतक झील |
मणिपुर |
1990 |
|
29 |
पाला आर्द्रभूमि |
मिजोरम |
2021 |
|
30 |
अंसुपा झील |
ओडिशा |
2021 |
|
31 |
भीतरकनिका मैंग्रोव |
ओडिशा |
2002 |
|
32 |
चिलिका झील (सबसे पुराना) |
ओडिशा |
1981 |
|
33 |
हीराकुड जलाशय |
ओडिशा |
2021 |
|
34 |
सतकोसिया घाटी |
ओडिशा |
2021 |
|
35 |
ताम्पारा झील |
ओडिशा |
2021 |
|
36 |
ब्यास CNR |
पंजाब |
2019 |
|
37 |
हरिके आर्द्रभूमि |
पंजाब |
1990 |
|
38 |
कांजली आर्द्रभूमि |
पंजाब |
2002 |
|
39 |
केशोपुर-मियानी CMR |
पंजाब |
2019 |
|
40 |
नांगल WLS |
पंजाब |
2019 |
|
41 |
रोपड़ आर्द्रभूमि |
पंजाब |
2002 |
|
42 |
केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान |
राजस्थान |
1981 |
|
43 |
सांभर झील |
राजस्थान |
1990 |
|
44 |
चित्रांगुडी BS |
तमिलनाडु |
2021 |
|
45 |
मन्नार की खाड़ी (समुद्री) |
तमिलनाडु |
2022 |
|
46 |
कांजिरनकुलम BS |
तमिलनाडु |
2022 |
|
47 |
करिकिली BS |
तमिलनाडु |
2022 |
|
48 |
कूनथंकुलम BS |
तमिलनाडु |
2021 |
|
49 |
पल्लीकरनई मार्श RF |
तमिलनाडु |
2022 |
|
50 |
पिचावरम मैंग्रोव |
तमिलनाडु |
2022 |
|
51 |
पॉइंट कैलिमेरे WLS |
तमिलनाडु |
2002 |
|
52 |
सुचिंद्रम-थेरूर परिसर |
तमिलनाडु |
2022 |
|
53 |
उदयमार्थंडपुरम BS |
तमिलनाडु |
2022 |
|
54 |
वडुवुर BS |
तमिलनाडु |
2022 |
|
55 |
वेदांतंगल BS |
तमिलनाडु |
2022 |
|
56 |
वेलोड BS |
तमिलनाडु |
2022 |
|
57 |
वेम्बन्नूर परिसर |
तमिलनाडु |
2022 |
|
58 |
करावेट्टी BS |
तमिलनाडु |
2024 |
|
59 |
लॉन्गवुड शोला RF |
तमिलनाडु |
2024 |
|
60 |
रुद्रसागर झील |
त्रिपुरा |
2005 |
|
61 |
होकेरा आर्द्रभूमि |
जम्मू-कश्मीर |
2005 |
|
62 |
हाइगम वेटलैंड CNR |
जम्मू-कश्मीर |
2022 |
|
63 |
शैलबुघ वेटलैंड CNR |
जम्मू-कश्मीर |
2022 |
|
64 |
सुरिंसर-मानसर झीलें |
जम्मू-कश्मीर |
2005 |
|
65 |
वुलर झील |
जम्मू-कश्मीर |
1990 |
|
66 |
त्सो कार (उच्च ऊँचाई) |
लद्दाख |
2020 |
|
67 |
त्सोमोरिरी |
लद्दाख |
2002 |
|
68 |
बखीरा WLS |
उत्तर प्रदेश |
2021 |
|
69 |
हैदरपुर आर्द्रभूमि |
उत्तर प्रदेश |
2021 |
|
70 |
नवाबगंज BS |
उत्तर प्रदेश |
2019 |
|
71 |
पार्वती अर्गा BS |
उत्तर प्रदेश |
2019 |
|
72 |
समन BS |
उत्तर प्रदेश |
2019 |
|
73 |
समसपुर BS |
उत्तर प्रदेश |
2019 |
|
74 |
सांडी BS |
उत्तर प्रदेश |
2019 |
|
75 |
सरसई नवर झील |
उत्तर प्रदेश |
2019 |
|
76 |
सुर सरोवर (कीथम) |
उत्तर प्रदेश |
2020 |
|
77 |
ऊपरी गंगा नदी |
उत्तर प्रदेश |
2005 |
|
78 |
आसन बैराज |
उत्तराखंड |
2020 |
|
79 |
पूर्वी कोलकाता आर्द्रभूमि |
पश्चिम बंगाल |
2002 |
|
80 |
सुंदरबन (सबसे बड़ा) |
पश्चिम बंगाल |
2019 |
|
81 |
नागी पक्षी अभयारण्य |
बिहार |
2009 |
|
82 |
नकटी पक्षी अभयारण्य |
बिहार |
1984 |
|
83 |
काझुवेली BS |
तमिलनाडु |
2024 |
|
84 |
नंजरायन BS |
तमिलनाडु |
2024 |
|
85 |
तावा जलाशय |
मध्य प्रदेश |
2024 |
|
86 |
थेरथंगल BS |
तमिलनाडु |
2025 |
|
87 |
सक्कराकोट्टई BS |
तमिलनाडु |
2025 |
|
88 |
खेचोपलरी आर्द्रभूमि |
सिक्किम |
2025 |
|
89 |
उधवा झील |
झारखंड |
2025 |
|
90 |
खीचन |
राजस्थान |
2025 |
|
91 |
मेनार |
राजस्थान |
2025 |
|
92 |
गोकुल जलाशय |
बिहार |
2025 |
|
93 |
गोगाबील झील |
बिहार |
2025 |
|
94 |
उदयपुर झील |
बिहार |
2025 |
|
95 |
सिलिसरह झील |
राजस्थान |
2025 |
|
96 |
कोपरा जलाशय |
छत्तीसगढ़ |
2025 |
|
97 |
पटना पक्षी अभयारण्य |
उत्तर प्रदेश |
2026 |
|
98 |
छारी-धंड |
गुजरात |
2026 |
रामसर संधि के अनुसार, आर्द्रभूमियों को तीन भागों में बांटा गया है:
Our support team will be happy to assist you!